رفتن به بالا

سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی

تعداد اخبار امروز : 54 خبر


  • سه شنبه ۳۰ بهمن ۱۳۹۷
  • الثلاثاء ۱۳ جماد ثاني ۱۴۴۰
  • 2019 Tuesday 19 February
تهران لطیف
٣(°C)
وزش باد ١٢(mph)
فشار ٢۵.٩٠(in)
محدوده دید ۶.٠(mi)
اشعه فرابنفش 0-Low
رطوبت ٢۵.٩٠(in)

ما برای درک جایگاه فعلی خودمان و ترسیم نقشۀ راه برای حرکت و خروج از وضعیت و رکود فعلی، گریزی نداریم جز برگشت و نگاه همراه با تأمل. تاریخ در حال تکرار است. وای اگر قصۀ ما عبرت تاریخ شود.

بی‌کتابی رمانی است از محمد رضا شرفی خبوشان نویسنده معاصر که سال گذشته برگزیده جایزه ادبی جلال آل احمد نیز شد. این رمان که از سوی موسسه فرهنگی شهرستان ادب منتشر شده است با بازخوردهای متفاوتی در میان منتقدان و اهالی نشر روبرو شده است. در ادامه آزاده جهان احمدی داستان‌نویس و منتقد جوان به این داستان بلند نگاهی انداخته است.

داستان بی‌کتابی با ورود مخفیانۀ میرزایعقوب خاصه‌فروش و شاگردش به خانۀ زنی به‌نام زکیه شروع می‌شود. میرزا متوجه وقوع قتل زکیه می‌شود. از شواهد امر برمی‌آید که قاتل به‌دنبال متاع قیمتی بوده، آن متاع نفیس، کتاب مرقع گلشن نادری است. این کتاب، همان چیزی است که میرزایعقوب هم به طمع به‌دست‌آوردنش به خانۀ زکیه رفته است. در چندخط بعد با راوی از زبان خودش آشنا می‌شویم: «من نه از خواصم، نه از عوام، من میرزایعقوب خاصه‌فروشم. من توانستم علی‌رغم هم‌صنفان خرمرد رندم، خودم را تا یک‌قدمی آن گنج منقش تماشایی برسانم و آن اوراق را که از دریای نور و کوه نور قیمتی‌تر است، به چشم ببینم».

در همان ابتدای کتاب، خواننده با قهرمان و شخصیت‌های اصلی و ماجرای اصلی رمان «بی‌کتابی» آشنا می‌شود. قهرمان داستان، میرزایعقوب خاصه‌فروش، که ظاهراً  شغلش خریدوفروش کتاب‌های عتیقه و تاریخی و خطی است، با لسان‌الدوله، رئیس کتاب‌خانۀ سلطنتی مرتبط می‌شود. او به طمع به‌دست‌آوردن کتاب گلشن نادری، وارد خانۀ زکیه که با لسان‌الدوله ارتباط دارد، شده و با جنازۀ زکیه که کشته‌شده، مواجه می‌شود. میرزا مردد است؛ این قتل، صحنه‌سازی برای گرفتار کردنش است یا تصادفاً قتل با ورودش به خانه هم‌زمان شده است. با این همه، خبری از کتاب مرقع گلشن نادری در خانۀ زکیه نیست؛ اما دست خالی هم برنگشته است و هنگام دفن‌کردن زکیه در باغچۀ خانه‌اش جعبۀ قفل‌زده‌ای را یافته‌اند که در آن کتاب دیگری است. این کتاب «جای‌نامۀ ماردوش» یا کتاب ضحاک است. تمام رمان، قصۀ یافتن کتاب ضحاک در مقطعی پرالتهاب از تاریخ ایران است. رمزی در جوف جلد این کتاب است که مکان واقعی که ضحاک را در آن به بند کشیده‌اند، نشان می‌دهد.

رمان بی‌کتابی به قلم و روایت «محمدرضا شرفی‌خبوشان» در ۲۶۰ صفحه، روایت حدیث نفس، زمانه، زندگی و کتاب‌بازی میرزایعقوب خاصه‌فروش است، در دوره‌ای که موسوم به قاجار است، دوره‌ای پر از نشیب و فراز که پیچ تندی در تاریخ معاصر محسوب می‌شود.

میرزا علی‌خان لسان‌الدوله، کتاب‌دار مظفرالدین‌شاه در تبریز در زمان ولایتعهدی او بود. بعد از به تخت نشستن مظفرالدین‌شاه و کوچ او به تهران، لسان‌الدوله، یازده‌سال، ریاست کتاب‌خانۀ سلطنتی را بر عهده گرفت. کتاب‌خانه در بدو ورود او، بالغ بر پانزده‌هزاروصد جلد کتاب داشت که در زمان تحویل کتاب‌خانه، تعداد کتاب‌ها حدوداً به شش‌هزار جلد، کاهش پیدا کرده بود. رمان بی‌کتابی به این تاراج عظیم و غم‌انگیز از گنجینۀ فکری و فرهنگی ایران پرداخته است. اگر بخت با ما یار باشد و گذرمان به موزه‌های بزرگ جهان بیفتد، بخشی از تاریخ و میراث غارت‌شدۀ‌مان را در همان موزه‌ها خواهیم دید. این میراث غارت‌شده فقط نقش و نگاره‌ها، ستون‌های تخت جمشید، جام‌ها و البسه‌ها و… نیستند. گاهی نسخه‌ای کامل از یک کتاب خطی و گاه اوراقی از نسخ معروف در آن‌جا نگهداری می‌شوند که بیشتر این نسخ و اوراق در همان زمان به‌واسطۀ لسان‌الدوله از کتاب‌خانۀ سلطنتی خارج و به مستشاران و دلالان اجنبی فروخته شد و چنین شد که گنجینه‌ای عظیم از مکتوبات این مُلک توسط شخصی بی‌وطن و بی‌وتن، بر باد رفت.

برخی وقایع در دل تاریخ رخ می‌دهند و همان‌جا تمام می‌شوند و در همان بطنِ تاریخ،  مدفون می‌گردند و تمام. اما برخی رخ‌دادها هستند که هرچند در دلِ تاریخ، واقع می‌شوند، لکن مولد چیزی شبیه موج هستند. این وقایع، دفن نمی‌شوند؛ اثر موج‌مانندشان زمان‌ها را پشت سر می‌گذارد و وارد هر دوره می‌شود و اثری بر جای می‌گذارد. ماجرایی که در رمان بی‌کتابی می‌خوانیم، از این‌دست وقایع است که هیچ‌وقت دفن نمی‌گردد.

بی‌کتابی در فضایی اسطوره‌ای‌ـ‌تاریخی از زبان اول‌شخص، روایت همین بیدادِ رفته بر فرهنگ و به‌ویژه کتاب را بیان می‌کند. نویسنده در این رمان، حوادث مهم دورۀ مشروطه و به‌توپ‌بستن مجلس شورای ملی را به‌سان مَرکبی برگزیده تا سوار بر آن، قصۀ ماجرایی مهم، عظیم و تاریخ‌ساز را روایت کند؛ ماجرای بی‌کتابی، بی‌مغزی، بی‌فکری، بی‌نخوانی را. و این ما هستیم؛ ایرانیِ معاصرِ محاصره‌شده در این همه «بی» و «لا» و «فقدان».

ایرانی معاصر، وضعیت شگفتی را تجربه می‌کند. ما به‌وسیلۀ انواع پیام‌رسان‌ها و وسایل ارتباط‌جمعی، احاطه شده‌ایم و هرلحظه در معرض بمباران اطلاعات و شبه‌اطلاعات در زمینه‌های گوناگونی هستیم، اما به‌جای ورزیدگی ذهن و فکر، دچار رشد بادکنکی می‌شویم؛ توهم دانش به‌جای خودِ دانش و آگاهی نشسته است. با این توهم، زندگی می‌کنیم، کار می‌کنیم، انتخاب می‌کنیم، تحلیل می‌کنیم و شوربختانه خود را به‌واسطۀ همین شبه‌اطلاعات، کامل و برحق می‌بینیم. نکتۀ غم‌انگیز ماجرا این است که ما «تصور می‌کنیم» می‌دانیم. جماعت متوهم و بادکرده، از خیالِ دانستن است که زیاد حرف می‌زنند و کم فکر می‌کنند یا اصلاً فکر نمی‌کنند.

دانشجویان و طبقۀ تحصیل‌کرده و مدرک‌دار ما به‌زحمت، قادر به نوشتن یک‌صفحه از زندگی‌نامۀ خود بدون اشتباه‌های ویرایشی و غلط‌های املایی هستند. دانشجویان‌مان حاضر به نوشتن نیستند، حتی اسم کتابی که منبع درس‌شان است و ترجیح‌شان به گرفتن عکس از جلد کتاب و تختۀ کلاس است. ما هنوز و هر روز، هزینۀ بی‌کتابی را می‌دهیم و فضای مجازی، این هزینه‌ها را فزونی بخشیده است. ضحاک‌هایی در هر دوره هستند که مغز جوانان این سرزمین خوراک‌شان بوده است؛ از این روست که نویسنده، هوشمندانه از میان همۀ اسطوره‌ها به ضحاک پرداخته است.

میرزایعقوب، تاجر پنجاه‌سالۀ رمان بی‌کتابی، عاشق دانستن و خواندن و آگاهی و نگاه تازه نیست. او به شکل بیمارگونه‌ای شیدای نماهای نمایشی کتاب است؛ حاشیه‌ها، تذهیب‌ها، رنگ‌ها و خط‌ها. او را با معانی خطوط و کلمات و جملات کاری نیست؛ که اگر بود، سرمایۀ فکری و معنوی ملتی را از باب خودخواهی به باد نمی‌داد و ژست حق‌به‌جانب نمی‌گرفت که اگر کتاب ارزشمندی بیابد، آن را برای خودش نگه می‌دارد تا «به دست نامسلمان نیفتد». شخصیت میرزا در بی‌کتابی، حرّاف است. پرگویی‌هایش را به‌جا دیدم. علاقۀ افراطی این شخص به جمع‌آوری کتاب‌ها و اوراق به شکلی که در کتاب دیدیم، نشانۀ شخصیتی وسواسی است و اضطراب از پیامدهای وسواس فکری است و پرگویی هم متعاقباً از پیامدهای اضطراب. میرزایعقوب، شخصیتی مضطرب و مشوش است، حدیث نفسش فراوان است، بر توصیف جزئیات تأکید بسیار دارد، اساساً نمی‌توان شخصیت مضطربی را روایت کرد و بر جنبه‌های رفتاری وسواسش تأکید نداشت، از این‌رو نویسنده با قدرت قلم از زبان میرزایعقوب، تصاویر بکر و توصیفات خیال‌انگیزی ارائه می‌کند.

جریان سیال ذهن و به تبع آن رفت‌وبرگشت‌های زمانی تکنیکی است که نویسنده به‌وسیلۀ آن، هم وقایع را در بستر رئال روایت می‌کند، هم تخیلات میرزا را با آن بیان می‌کند و به‌واسطۀ همین ماجراست که با تصویرپردازی‌های خیال‌انگیز و شاعرانه، تصاویری بدیع خلق می‌کند؛ مانند روایت ریختن کتاب‌های نفیسِ به‌سرقت‌رفته از کتاب‌خانۀ سلطنتی در حوض حیاط لسان‌الدوله، «تبدیل حوض خانه به دست خانه».

اما آخرین نکته‌ای که مایلم به آن بپردازم، زبان و نثر کتاب است. زبان، معماری، خط و لباس، چهار عامل تمدن‌ساز هستند. نویسنده در روایت داستان میرزایعقوب خاصه‌فروش به زبان، لباس و حتی معماری دورۀ قاجار، تمام‌قد وفادار مانده و از این‌که ماجرایی تاریخی را به زبان معاصر روایت کند، اجتناب جدی کرده است؛ چراکه بین زمان و زبان اثر به‌لحاظ تاریخی باید هماهنگی وجود داشته باشد. انتخاب نثر دوره‌ای که داستان در آن ‌بستر روایت می‌شود، می‌تواند متن را در اولین مواجهه برای خوانندۀ عام، متنی سخت‌خوان جلوه دهد. کلمات کمتر استفاده‌شده و گاهی نامأنوس، می‌تواند علاوه‌براین‌که نقطۀ قوت باشد، تبدیل به پاشنۀ آشیل بی‌کتابی شود. مواجهه با لغاتی که در دایره واژگانی ذهن خواننده جایی ندارند، دو نوع واکنش می‌تواند به همراه داشته باشد؛ یا لذت از دانستنی جدید، چنان‌که بروی و بیابی معنایِ کلمه ندانسته را، یا خستگی و ملال، چنان‌که از خواندن کتاب منصرف شوی و عطایش را به لقایش ببخشی و هر وقت هم خواستی راجع‌به کتاب، حرف بزنی و اظهارنظر کنی، در وهلۀ اول از همین ملال و انصراف بگویی.

از انصاف دور نشوم، یقین که نویسنده، نثری را به‌کار برده که لازمه‌اش تحقیق و اشراف بر مأثورات و منشآت دورۀ قاجار است. قاعدتاً یافتن اسامی اشیاء، لوازم خانه، ابزار کسب‌وکارِ مشاغل زمان قاجار، بدون پژوهش، غیرممکن بود. پس قصد ندارم که این زحمت و رنج عالمانه را نادیده بگیرم؛ چراکه علی‌رغم همۀ آن‌چه‌که گفتم، خواننده با متنی منسجم و مستحکم روبه‌رو است؛ لکن در معرفی کتاب و ارتباط برقرارکردن با متن برای جوانان، خاصه دهه‌هفتادی‌های ایران، تردیدهای جدی دارم.

ما برای درک جایگاه فعلی خودمان و ترسیم نقشۀ راه برای حرکت و خروج از وضعیت و رکود فعلی، گریزی نداریم جز برگشت و نگاه همراه با تأمل، حقیقت‌طلبی و آزاداندیشی به تاریخ و وقایعی که سرزمین‌مان پشت سر گذاشته است. ما گریزی از خواندن و تفکر نداریم. تاریخ در حال تکرار است. وای اگر قصۀ ما عبرت تاریخ شود… .

منبع: مهر

اخبار مرتبط

نظرات

سرمقاله

جرج سوروس؛

اتحادیه اروپا مانند شوروی فرو می‌پاشد

رویداد‌های کم سابقه در اروپا، از صعود احزاب راستگرا گرفته تا خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، آینده این اتحادیه را به حدی در خطر قرار داده که برخی متفکران غربی درباره بروز آشفتگی در اتحادیه اروپا و دچار شدن آن به سرنوشت شوروی هشدار می‌دهند. جورج سوروس، میلیاردر آمریکایی-مجارستانی، که به شدت از جوامع باز حمایت می‌کند، مدتی است از افزایش تهدیدات برای اینگونه جوامع سخن می‌گوید. رئیس بنیاد‌های جامعه باز، اخیرا چند یادداشت در این زمینه نوشته و از احتمال افول جوامع باز، خصوصا در اروپا، هشدار داده است. او در جدیدترین یادداشت خود، که در وبگاه «پراجکت سیندیکیت» منتشر شده، از اروپا خواست که بیدار شود و در برابر تهدیدات دشمنانش از ارزش‌های خود دفاع کند. «اروپا ناخواسته به سمت نیستی گام برمی‌دارد و مردم اروپا باید، قبل از اینکه بسیار دیر شود، بیدار شوند. اگر بیدار نشوند، اتحادیه اروپا به سرنوشت شوروی در سال ۱۹۹۱ مبتلا خواهد شد. ظاهرا نه رهبران و نه شهروندان عادی ما نمی‌فهمند که ما در حال تجربه یک لحظه انقلابی هستیم و طیف احتمالات بسیار گسترده است و لذا نتیجه نهایی به شدت مبهم است. اغلب ما گمان می‌کنیم که آینده کم‌وبیش شبیه حال خواهد بود. اما ضرورتا اینگونه نیست. در عمر طولانی و پرماجرایم، من بسیاری از دوره‌ها را دیده‌ام که آن‌ها را بی‌تعادلی رادیکال می‌نامم. امروز ما در چنین مرحله‌ای زندگی می‌کنیم.» سوروس ادامه داد: «مرحله تغییر بعدی، انتخابات پارلمان اروپا در می ۲۰۱۹ خواهد بود. متاسفانه، نیرو‌های ضداروپایی در انتخابات، از مزیت رقابتی برخوردار خواهند بود. دلایل متعددی برای این امر وجود دارد. از جمله: سیستم تحزب کهنه که در اکثر کشور‌های اروپایی نفوذ دارد، امکان‌ناپدیری عملی برای تغییر معاهدات و فقدان ابزار‌های قانونی برای منضبط کردن کشور‌های عضو که اصولی را زیرپا می‌گذارند که اتحادیه اروپا بر اساس آن‌ها تاسیس شده است. اتحادیه اروپا می‌تواند قوانین خود را بر کشور‌های متقاضی اعمال کند، اما فاقد ظرفیت کافی برای وادار کردن کشور‌های عضو به پایبندی است.» به نوشته این میلیاردر، سیستم تحزب کهنه مانع کسانی می‌شود که می‌خواهند ارزش‌هایی را حفظ کنند که اتحادیه اروپا بر اساس آن‌ها تاسیس شده است. این سیستم در مقابل، به کسانی که می‌خواهند آن ارزش‌ها را با ارزش‌های به شدت متفاوت عوض کنند، کمک می‌کند. سیسم تحزب کشور‌های فردی، شکاف‌هایی را منعکس می‌کند که در قرن‌های نوزدهم و بیستم اهمیت داشتند. مثل نزاع میان سرمایه‌دار و کارگر. اما شکافی که امروز بیشترین اهمیت را دارد، شکاف میان نیرو‌های هوادار و ضد اتحادیه اروپا است. کشور مسلط در اتحادیه اروپا، آلمان است و ائتلاف سیاسی مسلط در آلمان –میان اتحادیه دمکراتیک مسیحی (CDU) و اتحادیه سوسیال مسیحی (CSU) مستقر در باواریا – ناپایدار شده است. این ائتلاف تا زمانی کارآمد بود که هیچ حزب راستگرای مهمی در کنار CSU در باواریا وجود نداشت. با صعود حزب افراطی «جایگزین برای آلمان» (AfD) وضعیت تغییر کرد. در انتخابات سپتامبر گذشته آلمان، نتایج CSU در شش دهه گذشته، بدترین نتایج بود و AfD توانست برای نخستین ...

تازه ترین اخبار